Isolatie en ventilatie

Isolatie en ventilatie

17 oktober 2018 4 Door Guus

Wat begon als een klein stukje over isoleren is geëindigd als een epistel vol met details over de isolatie in onze bus. Het is nuttig om dit te lezen als je zelf een bus wilt bouwen. Ik doe geen uitgebreide natuurkundige berekeningen, het is namelijk heel erg moeilijk om te zeggen of die nu echt iets zeggen over de praktische werkelijkheid. De eerste twee hoofdstukjes gaan over isoleren in het algemeen (tegen de kou én tegen de warmte), daarna ga ik verder in op de praktische uitvoering in onze bus en tot slot nog wat informatie over de ons gebruikte materialen.

N.B.: Overal waar ik over luchtvochtigheid praat bedoel ik de relatieve luchtvochtigheid, niet de absolute luchtvochtigheid.

Isoleren tegen de kou

De filosofie achter onze bus is inzetten op goede isolatie in plaats van het extra verwarmen van de bus. Dat scheelt geld (een (diesel)kachel is duur), een beetje brandstof en behoorlijk wat stroom. Er is weinig open ruimte in de bus en het oppervlakte van de wanden is relatief klein. Daardoor moet het mogelijk zijn om zonder bijverwarmen de temperatuur toch redelijk te houden met alleen kook- en lichaamswarmte, net zoals in een goede tent (en nóg beter).

Een nadeel van deze tactiek is dat het moeilijk is om de luchtvochtigheid en condensatie in bedwang te houden: ventileren en isoleren zijn dan de twee belangrijke begrippen. Eigenlijk is een kale bus net een goedkope tent: de wanden koelen snel af en ventileren/ademen niet. De luchtvochtigheid stijgt snel door je eigen adem en door het koken. Vervolgens condenseert er super veel vocht tegen de koude wanden. Een goede kachel verhelpt dat: hij blaast droge warmte lucht van buiten de bus in, waardoor je dus in feite goed ventileert met lucht waarvan de luchtvochtigheid nog lager is dan de lucht buiten (door het verwarmen). Twee vliegen in een klap: geen vocht en wél warm. Zonder de kachel wordt het dus belangrijk om genoeg droge lucht van buiten aan te voeren, zodat de luchtvochtigheid in bedwang blijft. Daarnaast is het van belang de bus goed te isoleren, om zoveel mogelijk warmte vast te houden en om te voorkomen dat de wanden koud worden en er condens ontstaat.

Zelfs als er maar één koudebrug (een plek die warmte heel goed afvoert) is, bijvoorbeeld een ongeïsoleerd stukje wand, ontstaat er op die plek direct condens. We hebben zoveel mogelijk geïsoleerd, er is geen enkele plek waar geen isolatie of lucht tussen de binnenkant en de buitenwand van de bus zit. De enige plekken waar het soms condenseert is op plekken waar het metaal van de bus te zien is (dit zijn allemaal kokerbalken). Letterlijk alles extreem goed isoleren is niet realistisch en niet zinvol. Bij het isoleren is het vooral belangrijk om te bedenken: Waar wordt de meeste warmte naar buiten geleid? Alles wat van metaal is geleidt sowieso als een gek, maar ook enkel glas is niet al te best. Enkelwandige metalen oppervlakken zijn het meest extreem. Zelfs het beplakken van de wanden met bijvoorbeeld naaldvilt of hout (zonder isolatie) is al veel beter dan kaal metaal.

Isoleren tegen de warmte

Isolatie heeft een haat-liefde verhouding met warm weer: bij voldoende isolatie blijft het koel in de bus, vooral als de buitentemperatuur laag is maar de zonne-instraling hoog. Dan is de gevoelstemperatuur in de zon hoog en is het in de schaduw nog koel, bijvoorbeeld in de ochtend of in de bergen. Is de buitentemperatuur ook hoog (in de middag), dan is er echter geen houden meer aan: binnen de kortste keren is het verschil tussen binnen en buiten miniem. Als ’s avonds de lucht afkoelt ondervind je het nadeel van de isolatie. Het duurt langer voordat de bus afkoelt, omdat hij alle warmte vasthoudt. Goed ventileren is dan heel belangrijk.

Onze bus: isolatie

In onze bus is het plafond en een deel van de zijwanden (waar we ruimte wilden besparen) geïsoleerd met ArmaFlex met direct daarop bekleding van naaldvilt geplakt. De rest van de zijwanden is gedaan met schapenwol, afgedekt met 5,5mm triplex met naaldvilt. De vloer is niet extra geïsoleerd: 19mm multiplex isoleert al best aardig. Daarnaast is ¾ van de vloer bedekt met 40cm aan spullen en hout (bed en kist) dus effectief is slechts ¼ van de vloer slecht geïsoleerd. Tot slot slapen we op een 15 cm dik matras. De leefruimte in de bus heeft slechts één raam, het dakraam, dat scheelt enorm in warmteverlies. Via ramen verlies je veel warmte, krijg je snel condens en in de zon wordt het juist stikheet. Tussen de cabine en de leefruimte hangt een dikke wollen deken. Hierdoor kunnen we de leefruimte beschermen tegen warmte én kou, maar we kunnen ook meer licht binnenlaten door het gordijn open te doen. Meer informatie over onze gebruikte materialen en de voor- en nadelen ervan vind je onderaan dit artikel.

Onze bus: ventilatie

Ventileren doen we door middel van een dakluik met 3 standen: helemaal open, half open en dicht maar wel ventilerend. Bijzonder aan het luik is dat hij in de open stand horizontaal boven het gat zweeft, zodat hij bij lichte regen nog steeds helemaal open kan blijven (zie: https://www.dometic.com/nl-nl/nl/producten/koelen-of-verwarmen/ramen-en-deuren/dakluiken/dometic-mini-heki-s-_-24747). Daarnaast kan hij in alle richtingen half open gezet worden, zodat hij tegen of juist in de wind (voor meer doorstroming) geopend kan worden. We hebben het dakraam boven het fornuis geplaatst zodat de vochtige lucht meteen afgevoerd kan worden. Soms is het nodig om de luchtdoorstroming actief op gang te houden, bijvoorbeeld als je kookt met het luik dicht (bij hevige regen) of als je ’s nachts bij erge warmte koele lucht van buiten wilt aanvoeren. Daarvoor hebben we een doodnormale computerventilator in de achterdeur van de bus gebouwd, met aan de buitenkant een ventilatierooster tegen de regen zoals je die ook op huizen ziet. Voordelen van de computerventilator t.o.v. kant en klare producten voor de camper zijn de prijs, het lage energieverbruik en de lage geluidsproductie. Nadeel is dat het wel voldoende luchtbeweging creëert om te ventileren, maar niet voor het verkoelende effect van bewegende lucht.

Onze bus: resultaten

De resultaten zijn heel goed: we hebben nachten van 3 tot 27 graden Celsius gehad en altijd goed kunnen slapen. We kunnen de temperatuur regelen door meer of minder te ventileren. Bij koud weer is de temperatuur van de bus na het koken al snel boven de 20 graden, bij warm weer biedt hij veel schaduw en wordt het in ieder geval niet warmer dan buiten (zoals je dat wel kent van de hete auto in de zon). Het temperatuurverschil tussen de cabine en de leefruimte is soms enorm, vooral als de zon op de bus staat. We krijgen het moeilijk bij koud en extreem vochtig weer: dan is ventileren weinig zinvol en we hebben geen manier om de relatieve luchtvochtigheid van de aangevoerde lucht te verlagen (zoals een kachel doet). In die situatie ontstaat er heel veel condens op alle niet-geïsoleerde plekken, vooral in de cabine. De voorruit is dan elke ochtend zeiknat van binnen. Gelukkig rijden we de zon tegemoet dus kan de bus snel weer uitstomen! Of we zetten tijdens het rijden de blower op allerheetst…

Materiaalkeuze

ArmaFlex zelfklevend 19mm

Voordelen

  • Makkelijk te snijden en te plakken
  • Rubberachting en soepel
  • Volgt de contouren van de ondergrond: er is geen luchtlaag dus je verliest slechts 19mm ruimte
  • Plakt permanent
  • Brandwerend
  • Isoleert zowel warmte als geluid
  • Werkt ook super als anti-dreun materiaal
  • Dampdicht en direct op de ondergrond geplakt: er kan zich geen vocht tussen de ArmaFlex en de wand ophopen
  • Bekleding kan direct op de ArmaFlex geplakt worden

Nadelen

  • Aanbrengen kost veel tijd
  • Weinig ruimte voor correctie na het plakken
  • Moeilijk te verwijderen
  • Zacht: ongeschikt om zonder bekleding te gebruiken, met naaldvilt alleen op plekken gebruiken waar geen scherpe voorwerpen kunnen uitsteken

Doschawol bewerkte schapenwol 60mm

Voordelen

  • Zeer goede isolerende eigenschappen
  • Rot niet
  • Ademt erg goed: vochthuishouding schijnt bij voldoende ventilatie geen probleem te zijn
  • Super makkelijk en snel te gebruiken (in combinatie met spuitlijm)

Nadelen

  • Moet in een luchtlaag (tussen twee muren) aangebracht worden: dat kost ruimte en een extra wand aanbrengen is noodzakelijk

Alternatieve producten

De volgende producten worden ook gebruikt voor de isolatie van campers, maar vonden wij geen goede optie.

  • Xtrem
    • Brandt heel goed
    • Slechte plaklaag óf met losse lijm aanbrengen
    • Stijf materiaal: niet in een bocht te gebruiken
  • Glaswol – houd vocht vast en is ongezond(?)
  • Piepschuim – wordt vochtig en rot